مغز کودک به هنگام تعامل او با محیط، لحظه به لحظه ساخته می‌شود. در نخستین سال‌های زندگی- از پیش از تولد- در هر ثانیه بیش از یک میلیون اتصال عصبی شکل می‌گیرد. این آهنگ دیگر هیچ گاه در عمر آدمی تکرار نمی‌شود. کیفیت نخستین تجربه‌های کودک در هنگامۀ رشد مغز موجب تفاوت‌های بسیاری می‌شود و قدرت و ضعف بنیان یادگیری و سلامت و رفتار را در گسترۀ زندگی سبب می‌شود.

سال‌های نخست کودکی پنجره‌ای حساس به سوی فرصت‌هایی است برای شکل دادن به مسیر رشد عمومی کودک و ساختن شالودۀ آیندۀ آنها. رسیدن کودک به همۀ توانمندی‌های خود، که از حقوق انسانی آنهاست، مستلزم مراقبت سلامت و تغذیه، محافظت از آسیب‌ها، احساس امنیت، امکان یادگیری‌های اولیه و مراقبتی کامل است. اینها رشد مغز را تقویت می‌کند و نمو تن را توان می‌دهد.

از این میان یادگیری‌های اولیه در ابعاد مختلفی از وجود رخ می‌دهد. یادگیری و رشد فرایندی یکپارچه است، ولی اثر آن به گونه‌های مختلف در دانش، هیجان‌ها، رفتارهای اجتماعی، زبان و گفتار، دیده می‌شود. این مفاهیم در واقع سرمنزل‌های سیر و سفر رشد آدمی است و برای این که بدانیم آیا کودک در مسیری درست و بهنگام به سوی این هدف‌ها پیش می‌رود یا نه، نیازمند راهنماهایی هستیم که تعامل ما را با کودک هدایت کند. آنچه برای آموزش و پرورش کودک مهیا می‌کنیم باید بر اساس چنین راهنماهایی باشد تا رشد همه جانبۀ کودک تضمین شود.

تابلوهای راهنما و مقصد

تابلوهای راهنما و مقصد در بین شهرها و جاده‌ها اطلاعاتی را در اختیار رانندگان قرار می‌دهند تا به استفادۀ ایمن و کارآمد از شبکۀ راه کمک کنند. آنها ممکن است مقصد، نام مسیر، نشانگر مسیر یا مسافت در امتداد جاده و شهر را نشان دهند. این تابلوها همچنین ممکن است اطلاعاتی را برای شناسایی نقاط مورد نظر جغرافیایی، تاریخی یا توریستی ارائه دهند و به تسهیلات خدماتی و اقامتی کمک کنند.

در خودروی خویش نشسته‌اید و راه سفر در پیش گرفته‌اید. تا رسیدن به مقصد در فاصله‌های مشخصی تابلوهایی را بر سر راه می‌بینید و متوجه می‌شوید که چه مسافتی به مقصد مانده است.

در واقع در می‌یابید که چقدر از مسیر سفر را پیموده‌اید و اکنون کجا هستید. اگر در این سفر با چند خودرو همراه شده‌اید، برخی از همسفران شما جلوتر از شما می‌روند؛ آنها سرعت بیشتری داشته‎اند و برخی پشت سر شما هستند و با سرعت کمتری حرکت می‌کنند و شاید گاهی به هر دلیل در بین راه ایستاده‌اند. آنها که عقب مانده‌اند، ممکن است نیاز به تعمیر یا سوخت داشته‌باشند تا مسیر را ادامه دهند یا اصلاً به هر دلیل آهسته‌تر می‌رانند. اگر با یکدیگر در ارتباط باشید و بخواهید از حال هم آگاه باشید از همان تابلوها استفاده می‌کنید و می‌گویید که در چند کیلومتری مقصد هستید تا موقعیت هرکدام‌تان مشخص باشد. این تابلوها را می‌توانیم میل‌شمار (milestone) بنامیم. میل واحد مسافت قدیم در زبان فارسی است که با مایل انگلیسی هم‌ریشه است، ولی مقدار مسافت آنها با هم فرق دارد. در حوزۀ روان‌شناسیِ رشد پیشنهاد رشدنما را پذیرفته‌ایم که منظور ما را بهتر نشان می‌دهد از این که می‌خواهیم بدانیم کودک در مسیر رشد خویش کجاست و چگونه است.

رشد نما چیست؟

رشد نماها چیزهایی هستند که بیشتر کودکان در سن خاصی می‌توانند آنها را انجام دهند.

مهارت‌هایی مانند شروع به کاری کردن، نخستین لبخند، و با دست بای بای کردن رشد نما هستند. کودکان با بازی کردن‌هایشان، یادگیری‌شان در سخن گفتن و هر عمل و حرکتی به رشد نماها می‌رسند. شما هر روز می‌بینید که کودکتان به رشدنمایی رسیده است. گرچه هر کودکی با سرعت خود مسیر رشد را طی می‌کند، بیشتر کودکان در حدود سن مشخصی به رشدنماها می‌رسند.

رشدنماها نشانه‌های مهمی دربارۀ رشد سالم کودکان هستند.

هنگامی که کودک در حدود سن معمول به رشدنماها می‌رسد، نشان از آن دارد که چنان رشد کرده است که انتطار می‌رود. اگر کودک زودتر به رشدنما برسد به آن معنی است که کودک از همسالان خود سریع‌تر رشد کرده و پیش افتاده است.

نرسیدن به یک رشدنما یا دیرتر از همسالان رسیدن، ممکن است نشانی اولیه از تأخیر رشدی کودک باشد.

برخی رشد نماها اهمیتی خاص دارند.

نرسیدن به رشدنمایی در سن خاص یک هشدار رشدی یا یک پرچم قرمز به شمار می‌رود. کودکانی که به رشدنماها نمی‌رسند، شاید به حمایت و خدمات بیشتری نیاز داشته باشند تا به بیشینۀ توانمندی‌های خود دست یابند.

به یاد داشته باشید که رشد روندی همواره پیوسته نیست. ممکن است هنگام برخی رخدادهای مهم در زندگی روزمره تغییری در روند رشد کودک ببینید؛ مانند زمانی که برادر یا خواهری به دنیا بیاید. با دنبال کردن رشدنماهای هر کودک در طول زمان، شما درک بهتری از رشد او پیدا خواهید کرد و بنیان بهتری برای آن خواهید داشت که نگران آیندۀ رشدی او باشید یا نه و پیش‌بینی خدمات و حمایت‌هایی را در نظر بگیرید.

رشدنماها را در مقوله‌هایی از رشد بحث می‌کنیم که می‌توان هر مقوله را یک حوزۀ رشدی نامید.

حوزه های رشد

اجتماعی و هیجانی

این حوزه دربارۀ تعامل کودک با دیگران و نشان دادن هیجان‌هایش است

زبان و ارتباط

این حوزه دربارۀ بیان نیازها و به اشتراک گذاشتن افکارشان است و از سویی درک آن چه دیگران به آنها می‌گویند

شناخت

این حوزه دربارۀ شیوه‌های یادگیریِ چیزهای تازه و حل مسئله است. کودکان چگونه محیط خود را کشف می‌کنند و پدیده‌های تازه را درمی‌یابند. چه با نگاه کردن به جهان پیرامون یا چیزها را به دهان بردن یا انداختن چیزها تا افتادن آن را ببینند. این حوزه مهارت‌های تحصیلی را هم در بر می‌گیرد، مانند شمردن و یاد گرفتن حرف‌ها و شماره‌ها

حرکت و رشد جسمانی

این حوزه دربارۀ استفاده از بدن است. در این حوزه رشدنماهای بسیاری است که پدران و مادران با هیجان بسیار منتظر دیدن آنها هستند. کودک کی می‌نشیند، کی می‌ایستد، کی راه می‌رود و بسیار دیگر